Nagpur
विदर्भात उन्हाळा म्हणजे काही साधा ऋतू नाही तो एक अनुभव आहे, एक परीक्षा आहे, आणि कधी कधी तर तो थेट “अग्निपरीक्षा”च वाटतो. एप्रिल-मे महिन्यांत सूर्यदेव इतक्या जवळ येतात की जणू त्यांनी ‘वर्क फ्रॉम होम’ सोडून थेट विदर्भातच ऑफिस उघडलंय. अशा वेळी लोकांच्या संयमाची परीक्षा सुरू असते. पण यंदा या उष्णतेपेक्षाही जास्त तापलेलं आहे ते म्हणजे लोकांचं मन कारण कारण नसताना उठणाऱ्या “लोकडाउनच्या अफवा”!
सकाळी उठल्यावर चहा घ्यायच्या आधी आजकाल लोक मोबाईल उघडतात. व्हॉट्सअॅपवर एक मेसेज येतो.“आज रात्री १२ पासून संपूर्ण लॉकडाउन!” मेसेजच्या शेवटी “Forwarded as received” असं लिहिलेलं असतं, म्हणजे जणू काही तो सरकारी आदेशच! आणि मग काय घरातल्या सगळ्यांना हाक मारली जाते, “अरे लवकर, पेट्रोल भरून घेऊ, किराणा आणू, नाहीतर पुन्हा घरात बसावं लागेल!”
पेट्रोल पंपावर दृश्य अगदी एखाद्या चित्रपटातील क्लायमॅक्ससारखं दिसतं. गाड्यांची रांग इतकी लांब की शेवट कुठे आहे ते दिसतच नाही. काही जण तर इतक्या घाईत असतात की जणू पेट्रोल नाही भरलं तर उद्या गाडी चालणारच नाही! एकीकडे ४५ अंश तापमान, अंगातून घामाच्या धारा, आणि दुसरीकडे पेट्रोलसाठी धावपळ हे सगळं पाहून वाटतं की अफवा म्हणजे खरंच एक वेगळाच “व्हायरस” आहे.
यात गंमत म्हणजे प्रत्येक जण दुसऱ्याला विचारतो, “खरं आहे का रे लॉकडाउन?” पण स्वतः मात्र कोणताही अधिकृत स्त्रोत तपासत नाही. सोशल मीडियावर आलेला मेसेज म्हणजे अंतिम सत्य, असा एक नवीन “विश्वास” तयार झालाय. जणू काही विज्ञान, तर्क आणि सरकारी घोषणा या सगळ्यांना बाजूला ठेवून “व्हॉट्सअॅप युनिव्हर्सिटी”चं शिक्षण सुरू आहे.
एक गृहस्थ पेट्रोल पंपावर उभे होते. त्यांच्या चेहऱ्यावर चिंता स्पष्ट दिसत होती. मी विचारलं, “काय झालं?” ते म्हणाले, “उद्या लॉकडाउन लागला तर काय करायचं? म्हणून दोन कॅन पेट्रोल भरतोय.” मी विचारलं, “कुठे ऐकलंत?” ते म्हणाले, “माझ्या मेहुण्याच्या मित्राच्या ग्रुपमध्ये मेसेज आला.” म्हणजे आता माहितीची शृंखला इतकी लांब झाली आहे की शेवटी सत्य कुठे आहे हेच कळत नाही.
विदर्भाच्या उन्हात लोक आधीच त्रस्त असतात. त्यात या अफवांनी आणखी ताप वाढवला आहे. जणू काही सूर्यदेव म्हणतायत, “मी एकटाच पुरेसा नाही का? अजून तुम्हाला अफवांचा तापही हवा आहे का?” लोकांच्या मनात भीती निर्माण होते आणि भीतीमुळे निर्णय चुकीचे घेतले जातात.
किराणा दुकानांमध्येही अशीच गर्दी. लोक महिन्याभराचा साठा करून ठेवतात जणू काही उद्या जगबुडीच होणार आहे. काही जण तर इतका साठा करतात की दुसऱ्यांसाठी काहीच उरत नाही. ही परिस्थिती पाहून वाटतं की आपण खरंच २१व्या शतकात आहोत का, की अजूनही अफवांच्या काळातच अडकलो आहोत?
व्यंगात्मक गोष्ट म्हणजे, लॉकडाउन लागणार नाही हे कळल्यावर हेच लोक दुसऱ्या दिवशी म्हणतात, “अरे काही नाही, फक्त अफवा होती.” पण तोपर्यंत त्यांनी स्वतःचा आणि इतरांचा वेळ, पैसा आणि ऊर्जा वाया घालवलेली असते. आणि पुन्हा काही दिवसांनी नवीन अफवा येते आणि हा सगळा “ड्रामा” पुन्हा सुरू होतो.
या सगळ्यात सर्वात जास्त नुकसान होतं ते समाजाच्या मानसिकतेचं. लोक एकमेकांवर विश्वास ठेवण्याऐवजी अफवांवर विश्वास ठेवतात. माहितीची पडताळणी करण्याची सवय कमी होत चालली आहे. आणि हेच सर्वात धोकादायक आहे.
अफवा पसरवणं हे केवळ चुकीचं नाही, तर समाजासाठी घातक आहे. एक छोटासा मेसेज हजारो लोकांपर्यंत पोहोचतो आणि त्याचा परिणाम किती मोठा होतो हे आपण पाहतोच आहोत. त्यामुळे प्रत्येकाने स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा “मी जे फॉरवर्ड करतोय, ते खरंच सत्य आहे का?”
आजच्या काळात माहिती मिळवणं खूप सोपं आहे, पण योग्य माहिती निवडणं तितकंच महत्त्वाचं आहे. अधिकृत सरकारी वेबसाइट्स, विश्वसनीय न्यूज चॅनेल्स यांच्यावर विश्वास ठेवणं गरजेचं आहे. “कोणी तरी सांगितलं” या आधारावर निर्णय घेणं म्हणजे स्वतःलाच फसवणं आहे.
विदर्भाच्या उन्हात जसं आपण सावली शोधतो, तसंच माहितीच्या या उष्णतेत सत्याची सावली शोधणं आवश्यक आहे. अफवा म्हणजे उष्ण वारा—तो फक्त त्रास देतो, पण काहीच उपयोगी पडत नाही. सत्य मात्र थंडगार वाऱ्यासारखं असतं ते मनाला शांत करतं.
शेवटी एकच सांगावंसं वाटतं अफवा पसरवू नका, आणि अफवांवर विश्वास ठेवू नका. कारण लॉकडाउनपेक्षा जास्त धोकादायक आहे “भीतीचा लॉकडाउन” जो आपल्या विचारांवर आणि निर्णयांवर ताबा मिळवतो.
“विचार करा, पडताळा करा, आणि मगच पुढे पाठवा . कारण जबाबदार नागरिक होणं हीच खरी देशसेवा आहे.”
About the Author
