काही माणसे जातात, पण त्यांच्याबरोबर केवळ देहच जात नाही; एक काळ, एक लढा, एक आवाज आणि असंख्य आठवणी मागे राहतात. अजित पवार यांचे नाव महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक जीवनात असेच खोलवर रुजलेले आहे. त्यांच्या उपस्थितीने अनेकांना धीर दिला, अनेकांना आव्हान दिले आणि अनेकांना विचार करायला भाग पाडले. आज जेव्हा त्यांच्या कार्याकडे मागे वळून पाहिले जाते, तेव्हा जाणवते की ते केवळ एक राजकीय व्यक्तिमत्त्व नव्हते; ते एक चालता-बोलता काळ होते.
ग्रामीण महाराष्ट्राच्या मातीशी नाळ जोडलेले हे नेतृत्व शब्दांच्या अलंकारात गुंडाळलेले नव्हते. ते थेट होते, कधी कठोरही होते, पण त्यामागे कामाची ओढ आणि जबाबदारीची जाणीव होती. गावाकडच्या लोकांसाठी “दादा” हे नाव केवळ सत्तेचे नव्हते, तर कामाची अपेक्षा आणि निर्णयाची खात्री होते. पाणी, शेती, सहकार, सिंचन, स्थानिक प्रश्न — या सगळ्यांमध्ये त्यांची छाया होती, कधी ठळक, कधी पार्श्वभूमीत, पण कायम जाणवणारी.
अजित पवार यांचे सार्वजनिक आयुष्य हे सोपे नव्हते. सतत निर्णय, सतत अपेक्षा, सतत टीका — या सगळ्यांच्या मध्यभागी उभे राहून त्यांनी आपली वाट चालली. काही निर्णयांमुळे कौतुक झाले, काही निर्णयांमुळे वाद निर्माण झाले. पण त्यांनी प्रश्नांपासून पळ काढला नाही. सार्वजनिक जीवनात राहणे म्हणजे प्रत्येक वेळी योग्य ठरणे नसते; अनेकदा ते धाडसाने उभे राहण्याचे असते. त्यांच्या आयुष्यात हे धाडस वारंवार दिसून आले.
त्यांच्या नेतृत्वाची खरी ओळख म्हणजे कार्यक्षमता. “काम झाले पाहिजे” हा आग्रह त्यांच्या प्रत्येक भूमिकेत दिसला. प्रशासकीय यंत्रणा चालवताना त्यांनी वेळेचे मोल ओळखले. निर्णय लांबवणे त्यांना मान्य नव्हते. काहींना ही शैली कठोर वाटली, पण अनेकांसाठी ती दिलासा देणारी ठरली. कारण अडकलेली कामे सुटली, थांबलेले प्रकल्प पुढे सरकले आणि प्रश्नांना दिशा मिळाली.
श्रद्धांजली लिहिताना गौरवाची भाषा सहज येते; पण अजित पवार यांच्या बाबतीत आठवणी अधिक गुंतागुंतीच्या आहेत. कारण त्यांचे व्यक्तिमत्त्व अनेक छटांनी बनलेले होते. ते केवळ कौतुकाचे विषय नव्हते, तर चर्चेचे केंद्र होते. त्यांच्या शब्दांमुळे अनेकदा वाद झाले, पण त्याच शब्दांमुळे अनेकांना स्पष्टता मिळाली. सौम्यतेपेक्षा स्पष्टता निवडणारे हे नेतृत्व काहींना बोचले, काहींना आवडले; पण दुर्लक्ष करता आले नाही.
ग्रामीण भागातील लोक आजही त्यांच्या नावाशी जोडलेल्या आठवणी सांगतात. कुठे पाण्याचा प्रश्न सुटला, कुठे रस्त्याला गती मिळाली, कुठे सहकारी संस्थेला आधार मिळाला. प्रत्येक ठिकाणी कथा वेगळी असू शकते, पण एक共共 गोष्ट दिसते — प्रश्नांकडे पाठ फिरवली गेली नाही. हीच बाब त्यांच्या स्मरणात अधिक ठळकपणे उभी राहते.
सार्वजनिक आयुष्य म्हणजे वैयक्तिक आयुष्याचा त्याग. अजित पवार यांचे आयुष्यही याला अपवाद नव्हते. सततची धावपळ, निर्णयांचा ताण, अपेक्षांचे ओझे — या सगळ्यांमध्ये त्यांनी आपले कर्तव्य पुढे ठेवले. अनेकदा त्यांच्या कठोरपणामागे हा ताण दिसत होता, पण त्यामागील निष्ठा आणि जबाबदारी नाकारता येत नाही.
आज त्यांच्या कार्याकडे पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते — त्यांनी कधीही “सोपे मार्ग” शोधले नाहीत. राजकारणात सोपे मार्ग नेहमी उपलब्ध असतात, पण त्यांनी अनेकदा कठीण निर्णय स्वीकारले. या निर्णयांमुळे त्यांना टीका सहन करावी लागली, पण त्यांनी आपली भूमिका सोडली नाही. हीच जिद्द त्यांच्या सार्वजनिक आयुष्याची खरी ओळख ठरते.
श्रद्धांजली म्हणजे केवळ दुःख व्यक्त करणे नाही; ती आठवणी जपण्याची प्रक्रिया असते. अजित पवार यांच्या बाबतीत या आठवणी केवळ एका गटापुरत्या मर्यादित नाहीत. समर्थक, टीकाकार, प्रशासक, सामान्य नागरिक — प्रत्येकाकडे त्यांच्या विषयी काही ना काही सांगण्यासारखे आहे. हीच व्यापकता त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची साक्ष देते.
महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक जीवनात त्यांनी उमटवलेला ठसा पुसला जाणार नाही. त्यांच्या निर्णयांचे परिणाम, त्यांच्या शैलीचे संदर्भ आणि त्यांच्या नावाशी जोडलेल्या चर्चा पुढील अनेक वर्षे सुरू राहतील. कदाचित मतभेदही राहतील, पण आठवणही राहील. आणि ही आठवण म्हणजेच त्यांच्या आयुष्याची खरी कमाई आहे.
आज, या स्मरणाच्या क्षणी, त्यांच्या आयुष्याकडे केवळ राजकीय चौकटीतून पाहणे अपुरे ठरेल. ते एक कार्यरत आयुष्य होते — थांबण्यास नकार देणारे, प्रश्नांना सामोरे जाणारे आणि जबाबदारी स्वीकारणारे. त्यांच्या जाण्याची कल्पनाही अनेकांना अस्वस्थ करते, कारण अशा व्यक्तिमत्त्वांच्या अनुपस्थितीत सार्वजनिक जीवन अधिक शांत नव्हे, तर अधिक पोकळ वाटते.
श्रद्धांजली ही शेवट नसते; ती पुढील विचारांची सुरुवात असते. अजित पवार यांच्या कार्याची आठवण ठेवताना सार्वजनिक जीवनातील जबाबदारी, निर्णयांची किंमत आणि लोकांशी असलेले नाते — या सगळ्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. कदाचित हीच त्यांच्या स्मरणाला खरी अर्थपूर्ण दिशा देईल.
आज शब्द अपुरे पडतात, कारण काही व्यक्तिमत्त्वे शब्दांच्या पलिकडची असतात. अजित पवार यांचे आयुष्य, त्यांची भूमिका आणि त्यांचा प्रभाव हे असेच शब्दांच्या पलिकडचे आहे. त्यांच्या स्मृती महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक जीवनात कायम जिवंत राहतील — कधी प्रेरणा म्हणून, कधी प्रश्न म्हणून, तर कधी आठवणींच्या शांत प्रकाशात.
हीच त्यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली.
Adv Aadvaith P.Chavan
Bombay High Court Nagpur Bench
9822668786
About the Author
